Koempelmentaliteit: zo’n groot begrip, dat is niet te beschrijven in één definitie!

zondag 3 februari 2019

Een 29 november 2018 opende initiatiefneemster Milena Mulders het pop-up Migratiemuseum in het Maankwartier. Dit tijdelijke museum zou een ode gaan vormen aan de (mijn)migranten van toen en nu. Ongeveer twee maanden en vele bezoekers verder, is al uitgebreid materiaal uit het Heerlens mijnverleden verzameld. Van voorwerpen tot verhalen, het Migratiemuseum is een bron van geschiedenis en inspiratie. Eva Mos, sociologe aan de Universiteit van Amsterdam, is in deze geschiedenis gedoken en heeft een sociologisch onderzoek uitgevoerd naar het bekende begrip ‘Koempelmentaliteit’. Wij gingen met haar in gesprek, want wat is koempelmentaliteit nu eigenlijk precies?


Uit sociologisch oogpunt
Tijdens het opzetten van het Migratiemuseum is Eva Mos als enige onderzoeker aangetrokken door Milena Mulders. ‘’Het was een grote wens van Milena om iets te doen met koempelmentaliteit. Ik kom zelf uit Amsterdam, dus voor mij was dit begrip toentertijd onbekend. Maar Milena vertelde me dat dit door iedereen op allerlei verschillende manieren wordt gebruikt en toegepast.’’, aldus Eva. 

Juist omdat koempelmentaliteit door vele mensen wordt gebruikt, ontstond het idee om eens verder onderzoek te doen naar dit typische Heerlens begrip. Hiervoor heeft Eva met veertien mensen gesproken, deels mijnwerkers van Nederlandse afkomst en deels mijnwerkers met een migratieachtergrond. ‘’In eerste instantie hadden deze gesprekken als doel om antwoord te krijgen op de vraag ‘wat is koempelmentaliteit?’. Ik merkte al snel dat ik hiermee in een soort vicieuze cirkel bleef hangen. Iedereen beantwoordde deze vraag namelijk ongeveer hetzelfde met ‘ja, dat betekent dat je voor elkaar klaarstaat, dat je doorzet en niet opgeeft’. Ik ben daarom meer gaan kijken naar de vraag ‘wat doet koempelmentaliteit met mensen?’. Naarmate ik koempelmentaliteit dus als een soort proces zag, heb ik grote stappen gemaakt.’’ 


Ondergronds ontstaan, bovengronds nog steeds een grote rol
Wij waren benieuwd naar de resultaten en vroegen Eva of ze verrassende bevindingen heeft gedaan. ‘’Koempelmentaliteit is ondergronds ontstaan onder alle koempels. In specifieke werkomstandigheden, waarin grote hiërarchie heerst, het werk gevaarlijk is en waarbij je op elkaars veiligheid moet letten, uitgezonderd welke achtergrond je hebt. Dit had ik wel verwacht te ondervinden.’’ Wat Eva minder had verwacht is het feit dat koempelmentaliteit tegenwoordig ook nog een hele grote rol speelt. ‘’Het was vooral verrassend om te zien dat het zo’n rol speelt in de oudedagsvoorziening van oud-mijnwerkers. Je hebt bijvoorbeeld de koempels in Brunssum die een eigen mijnmuseum hebben opgericht en twee keer per week bij elkaar komen om gezamenlijk koffie te drinken. Deze koempels hebben nooit samengewerkt ondergronds, maar dertig jaar later biedt het toch een reden om bij elkaar te komen en uitjes te ondernemen. Met andere woorden, koempelmentaliteit is een soort kapstok voor de oudere generatie van nu.’’


Vooruitkijken en trots zijn
Eva heeft in haar onderzoek gekeken naar de ondergrondse koempelmentaliteit en hoe het daarnaast bovengronds wordt toegepast. ‘’Het is opvallend dat het begrip nu weer zo’n grote rol speelt als reactie op de zwarte bladzijde in de geschiedenis, dus de zwarte decennia die direct na de mijnensluiting heeft plaatsgevonden. Het mijnverleden is natuurlijk een tijdje in de doofpot gestopt. Het begrip is daarom een paar decennia weg geweest, maar er heerst nu een tegenreactie op die vergetelheid. Meerdere mensen zeggen dat we eens moeten ophouden om zo negatief naar het verleden te kijken. We moeten juist vooruitkijken en trots zijn op onder andere de koempelmentaliteit.’’ 


Abstract begrip zonder definitie
Wij vroegen ons natuurlijk af, hoe omschrijft Eva de koempelmentaliteit nu haar onderzoek is afgerond? ‘’Het is een heel abstract begrip dat misschien wel zijn oorsprong vindt in de werkomstandigheden ondergronds. Maar juist doordat het zo’n ‘vaag’ begrip is, kan het op allerlei manieren worden gebruikt. Ik zie het daarom ook niet zozeer als een ‘ding’, maar als een proces. Het is iets dat wordt uitgevoerd door vele mensen, waarvan we de precieze definitie niet op kunnen schrijven. En dat is nu juist het bijzondere aan de koempelmentaliteit’’, eindigt Eva. 

Ben je benieuwd naar alle resultaten uit het sociologisch onderzoek van Eva Mos? Op de website van het Migratiemuseum publiceert ze een tiental blogs over alle bevindingen. Zeker het lezen waard!
Lees de blogs hier: https://migratiemuseumheerlen.nl/koempelmentaliteit/

Foto 1: Eva in gesprek met meneer van der Heyden
Foto 2: Eva Mos
Foto 3: Koemels diploma
Foto 4: Eva in gesprek met meneer Millevoi